در اين مقام شايسته است آگاهىيابى كه برازخ نفوس مطابق سوابق سازندگى آنها مر ذوات خودشان را است . مرحوم آخوند در « اسفار » ( ج 3 ص 130 ط 1 ) فرمايد : « ان أشرف ما يتعلّق بالهيولى و الأجسام انّما هى النفوس الناطقة - الى أن قال : فبحسب استعداد الهيولى استعدادات غير متناهية فى الأدوار و الأكوار يقبل فيض النفوس من العقل المفارق الى غير النهاية ، ثم يرجع منها ما كملت الى العالم العقلى و الوطن الأصلى ، و ما لم تكمل تلبث فى بعض طبقات البرازخ و المقابر المثاليّة أزمانا طويلة أو قصيرة ، و أحقابا كثيرة أو قليلة بحسب كثافة الحجاب و رقّته ، و بحسب كثرة الجرائم و قلّتها » . [ حشر برزخى ارواح ] شيخ رئيس - رضوان اللّه تعالى عليه - را ، غير از رسالهء معروف وى در مبدأ و معاد ، رسالهء ديگرى نيز در مبدأ و معاد است ، اين رساله در جواب چند سؤال است . راقم اصل آن را ندارد ولى در مجموعه‌اى كه حاوى شش رسالهء شيخ و همهء آنها به ترجمهء جناب آقا ضياى درّى - رحمة اللّه تعالى عليه - است ، از جملهء آن رسائل ، رسالهء نامبرده است ، نقل سؤال سوم و چهارم و جواب شيخ را در اين مقام سزاوار ديده‌ايم كه موجب مزيد بصيرت است و همان ترجمهء ياد شده را كه معلوم است با تصرّفاتى و زياداتى از مترجم مذكور است نقل مىكنيم ( ص 28 ) . اين دو جواب متضمّن چند نكتهء دقيق و عميق در اصول معارف حقّه است كه شرح و بسط آنها را موجب اسهاب ديده‌ايم لذا اصل آن را براى نكته بينان آورده‌ايم : سؤال : ما هنگامى كه از اين عالم خارج شديم به كجا مىرويم ؟ جواب : حاصل جواب آنست كه نظر به قاعدهء مسلّمه نزد حكما كه مىگويند : طفره محال است ، هركس كه از دار دنيا برود نمىتواند يك سره در عالمى داخل شود كه خالى از مادّه و صورت است بلكه ابتدا مىرود به عالم برزخ كه درواقع قبر نفس است و حد فاصل ميان دنيا و عالم آخرت است . اخبار و آثار أئمّهء اطهار سلام اللّه عليهم هم مؤيّد اين كلام است . پس از اينكه روح از بدن مفارقت نمود و از اين كالبد عنصرى مادّى رهايى يافت ملاقات مىكند او را ملائكهء رحمت ، اگر